Könyörgésünk színhelyei IV.

UVOD

Predstavljanjem javnih krstova postavljenih na dvema pustarama grada iz XVIII veka, odnosno na granicama sela Bajmok i Čantavir, završavam svoju monografiju o krstovima. Iako su ova dva naselja administrativno bila podređena županiji, opravdano je predstavljanje njihovih verskih spomenika na ovom mestu, jer su crkveno uvek pripadala Subotici – od naseljavanja 1780-ih godina, Savet slobodnog kraljevskog grada je kontinuirano obavljao crkvenu, patronatsku ulogu. Uzeli smo u obzir i činjenicu da administrativno već decenijama pripadaju Subotici, i kao što je to slučaj sa Aleksandrovom, trećim selom sličnog statusa, i ova naselja se danas organizuju kao mesne zajednice opštine.

Uloga spasavanja, koja je više puta naglašena u vezi sa ovim radom, posebno je izražena u ova dva naselja, jer je u Bajmoku i Čantaviru, u poređenju sa drugim područjima, rušenje i konačno uništavanje verskih spomenika, uključujući javne krstove, bilo intenzivnije u periodu nakon svetskih ratova, tzv. vremenu rušenja krstova.

Materijal ovog, četvrtog dela, organski se nadovezuje na rad koji obrađuje oko trista subotičkih javnih krstova objavljenih u prethodnim tomovima. Ovim smatram završenim popis krstova podignutih na današnjoj teritoriji opštine, odnosno na delovima atara koji su povremeno pripadali gradu od osmanske vladavine do danas (Zobnatica, Felsőcsikéria, Felsőkelebia, Tompa), kao i njihovo predstavljanje prema metodi primenjenoj u objavljenim knjigama.

Budući da sam tokom kontinuiranih istraživanja u subotičkom arhivu naišao na nove podatke u vezi sa ranije obrađenim krstovima, iste predstavljam u posebnom poglavlju. Nisam imao priliku da proučim relevantan materijal iz mađarskih arhiva (Arhiv Kaločke nadbiskupije, Nacionalni arhiv u Budimpešti) – eventualno pronađeni dokumenti mogli bi da obezbede dovoljno materijala za dopunski tom.

Smatrali smo potrebnim da izradimo jedinstveni indeks javnih krstova obrađenih u četiri toma, koji je priložen na kraju naše knjige.

Subotica, jun 2006.

Autor

Dr. Deže Čuso rođen je u banatskom Kisorosu 8. novembra 1952. godine. Nakon osnovne i srednje škole, koje je završio u rodnom selu, susednoj Kikindi i Senti, diplomirao je na Medicinskom fakultetu Univerziteta u Novom Sadu 1977. godine. Od početka radi u subotičkom zdravstvu – od 1989. godine u Gradskoj službi hitne pomoći, čiji je načelnik od 2003. godine. Pored profesionalnih obaveza koje zahtevaju potpunu posvećenost i predstavljaju izazov, već desetak godina istražuje istoriju subotičkih verskih spomenika – pored terenskog istraživanja, veliki značaj pridaje i neophodnom arhivskom i lokalnom istorijskom istraživanju. O istoriji javnih krstova, koji čine većinu od skoro pet stotina sakralnih spomenika, objavio je četiri knjige, uključujući i ovu, u izdanju subotičke izdavačke kuće Életjel. Svaki spomen-krst ima svoju svakodnevnu malu priču, koja govori o tome kojim povodom ga je vlasnik postavio, odnosno dao da se postavi, i koji važan događaj je njime ovekovečen. Spomen-krstovi su, dakle, kamena tradicija kraja, pejzaža, u koju, kada bismo se potpuno udubili, svaka priča, istorija sačuvana u svakom krstu bi izašla na videlo. To bi mogla biti najsveobuhvatnija hronika ljudi koji ovde žive. Ljudi koji su postavljali spomen-krstove bili su stvarne ličnosti, koje su zahvaljujući radu dr. Dežea Čusoa prešle iz stvarnog vremena i prostora u prostor priča i legendi. Ove krstove danas svako može da vidi, ali nažalost, ne može svako da ih čuje, prepozna, pročita i razume. Samo oni koji to žele i mogu, mogu pristupiti tajnama skrivenim u kamenu. Dr. Deže Čuso je svakako jedan od njih.

Iz recenzije knjige Milovana Mikovića

(Bácsország, 2005.)