Könyörgésünk színhelyei I.

PREDGOVOR

Tokom proteklih vekova, naši preci su podigli stotine objekata kao mesta – nekada glasnih, nekada nemih – molitvi, gde su se molitve i vapaji Isusu, Jehovi, Alahu izgovarali na mađarskom, hrvatskom, bunjevačkom, srpskom, jevrejskom, nemačkom, turskom i ko zna još kojim jezicima.

Raznoliko mešanje naših grobalja – u vremenu i prostoru – mesta su mešanja sličnih patnji.

Izrada popisa sakralnih objekata koji se nalaze u gradu i okolini, kao i foto i video dokumentacija postojećih, te istraživanje tragova nestalih, predstavljalo bi pitanje poštovanja prema svemu ovome i popunjavanje praznine.

O crkvama, grobljima, sakralnim skulpturama i kapelama grada pisali su mnogi – članke, rasprave, knjige – ali javni krstovi su pravi „pastorci“ stručne literature. Osim nekoliko nepotpunih popisa – Gabor Tormasi, Ištvan Ivanji, Antal Mojzeš – nema značajnije stručne i književne obrade na mađarskom jeziku, ali ni na hrvatskom i srpskom jeziku ne obilujemo radovima. Objavljeni radovi M. Šemudvarca i S. Rajšića su više pokušaji popisivanja nego temeljne obrade.

Broj javnih krstova postavljenih u regionu – od turske vladavine do danas – procenjuje se na više stotina. Na sadašnjem području grada podignuto ih je oko 120. Pored njihove uloge u duhovnom životu naših naroda, njihovo imenovanje i opremanje natpisima ima poseban istorijski i nacionalni značaj. Ovi tekstovi uklesani u kamen govore o mnogo čemu: o nacionalnoj i verskoj pripadnosti, materijalnom blagostanju, veri u budućnost, svetskim bolima, ali najvažnije je možda to što na potomstvo – na nas – prenose slatko-gorko breme ostanka ovde.

Tokom vekova, ovi elementi sakralnog prostora su u mnogim slučajevima postali simbolične žrtve različitih nacionalnih i verskih sukoba, ali zahvaljujući toleranciji ovdašnjih (preostalih) stanovnika, u mnogim slučajevima su naknadno spašeni i obnovljeni. Međutim, i od nas je zavisilo što je mnogo toga nestalo iz originalnih oblika – iz puke udobnosti smo prepustili propadanju one koji su se uništavali, žrtve rušenja krstova nakon svetskih ratova ili modernog vandalizma. Uprkos svemu tome, do danas mnogi mađarski, hrvatski, srpski i nemački natpisi krase javne krstove Subotice.

U multikonfesionalnom gradu, u duhu svojih crkvenih propisa – samo su rimokatolici (u daljem tekstu katolici) i vernici grčko-istočne srpske crkve (u daljem tekjem pravoslavci) podizali javne krstove. Međutim, postoje i neki objekti kod kojih se konfesionalne granice zamagljuju. U protekloj deceniji, multietnički i multikonfesionalni karakter javnog krsta podignutog na parceli 44 zentanskog groblja ne dovodi se u pitanje.

Usled promene države u XX veku, promenila se površina pustara grada, ali sam grad i njegova neposredna okolina ostali su jedinstveni, tako da su istraživačke poteškoće u ovom pogledu zanemarljive. Jezičke poteškoće su samo u tome što autor, oslanjajući se na svoje poznavanje jezika, objavljuje materijal službene srpske prepiske nakon 1918. godine, pored manjeg broja nemačkih i latinskih dokumenata, u sopstvenom prevodu.

Jedan od ključnih aspekata mog rada je mapiranje lokacija postojećih gradskih i prigradskih javnih krstova, foto-dokumentacija objekata i natpisa, kao i objavljivanje pronađenih biografskih podataka o onima koji su ih podigli.

Objavljivanjem imena mesta (ulica, puteva, trgova, delova grada) i ličnih imena u tadašnjem obliku, kao i doslovnim prepisivanjem originalnih molbi i izvoda iz zapisnika, pokušao sam da dočaram atmosferu vremena podizanja krstova, kao i čaroliju pojedinih segmenata društveno-duhovnog života.

Rimski broj u naslovu sugeriše nužnost nastavka, što nije samo u planu, već će se i ostvariti u dogledno vreme.

Pokušao sam da naglasim ulogu svetovnih vlasti i građanstva u sakralizaciji prostora, stoga sam se – sa nekoliko izuzetaka – oslanjao isključivo na materijal svetovnog arhiva. Posebna zahvalnost saradnicima Istorijskog arhiva Subotice (u daljem tekstu IAS) na pomoći u pronalaženju materijala koji je bio rasut na različitim mestima. Tokom istraživanja proteklih godina, uživao sam podršku i pomoć mnogih pojedinaca različitih stručnih profila, čak i bez traženja. Hvala saradnicima Zavoda za zaštitu spomenika kulture (Valeriji Besedeš, Gezi Vasu i Gordani Vujnović Prčić), etnolozima Ištvanu Nađu i Rozaliji Raj, sveštenicima parohija, kao i magistru Građevinskog fakulteta u Subotici, Lajošu Hovanju, na nesebičnoj pomoći.

Fotografije, sa nekoliko izuzetaka, snimio je autor u subotičkom salonu ZOOM PHOTO. Hvala vlasnicima na finansijskoj i stručnoj pomoći.

Na kraju, najveća zahvalnost pripada članovima moje porodice, koji su godinama podnosili manje i veće neprijatnosti povezane sa istraživanjem.

Subotica, 2002.

autor