Értelmiségi vártán

PREDGOVOR

Promene u Srednjoj Evropi tokom 1990-ih nisu prošle, niti su mogle proći, a da ne ostave traga na ponašanje, izražavanje, sistem vrednosti i celokupan imidž mađarske inteligencije u Jugoslaviji. Neki od ranijih aktera su se povukli u tišinu, bili su primorani na pasivnost, dok su oni koji su bili osuđeni na ćutanje dobili priliku da progovore, čime je omogućen i pokrenut proces reevaluacije. Pokrenuto je i političko organizovanje, ali dok su Mađari u Erdelju i Felvideku imali političare poput Lasla Tokeša ili Mikloša Duraja, koji su se zalagali i borili za mađarsku zajednicu još u mnogo opasnijem komunističkom periodu, i zbog toga, kao i zbog svog moralnog stava, bili proganjani od tadašnje vlasti, na čelo političke borbe vojvođanskih Mađara uglavnom su stali političari koji su u komunističkom periodu obavljali visoke državne funkcije i bili izvršioci, između ostalog, i uništavanja mađarske zajednice u Jugoslaviji. Međutim, ova lukava elita je na vreme prepoznala mogućnosti političkih promena, na vreme je promenila pravac i stala na čelo političke borbe vojvođanskih Mađara, koristeći ove društvene promene, pre svega radi sopstvene karijere. Upravo je to bio jedan od, a možda i najodlučniji razlog zašto značajna grupa intelektualaca, nekompromitovanih u komunističkom periodu, nije želela da sarađuje sa ovim prevrtljivim slojem rukovodstva, zbog čega je interesna organizacija ostala bez intelektualnog sloja.

Mali broj obrazovanih stručnjaka, koji su, uprkos navedenom, bili spremni da preuzmu članstvo i mandate, imajući u vidu pre svega interese mađarske zajednice, sve masovnije je bio guran u slepu ulicu i izbacivan iz VMDK zbog starih boljševičkih, neprinicipijelnih optužbi i metoda preglasavanja rukovodstva. Prazninu su popunili sivi, bezmišljenja, lako podložni pojedinci, koji su se savršeno uklopili u njihovu glasačku mašineriju prenetu iz boljševičkih vremena. Tako je mađarska zajednica u Jugoslaviji došla do najkritičnijeg perioda svoje političke borbe nakon rata, čije će posledice tek budućnost otkriti.

Više od sedamdesetogodišnja manjinska sudbina i skoro pedesetogodišnji komunistički period unutar nje, naneli su duboke rane duši mađarske inteligencije u Jugoslaviji, koje u mnogim slučajevima sprečavaju moralno ponašanje, svesno prihvatanje nacionalnog identiteta, hrabro zalaganje za naciju, prepoznavanje važnosti dodatnog učinka koji nužno proizlazi iz manjinskog položaja itd., ali pre svega jedinstvo u interesu nacije. Ovaj sloj inteligencije rascepkao se na bezbroj interesnih grupa, i ako se uskoro ne bude u stanju da se pronađe i organizovano deluje, to može biti fatalno za mađarsku zajednicu u Jugoslaviji.

Ova knjiga nastoji da osvetli višegodišnja previranja, formiranje, izražavanje itd. mađarske inteligencije u Jugoslaviji, a sastavljena je od izbora članaka objavljenih u dnevnim, nedeljnim i mesečnim novinama tog perioda. Zbog toga nema jedinstvenu misao, ali na specifičan način verovatno osvetljava i objašnjava ponašanje ove intelektualne grupe početkom 1990-ih. Ali kao što se iz bliske perspektive od drveća ne može proceniti veličina i kvalitet šume, slično je nemoguće bez grešaka ispravno proceniti događaje današnjice ili bliske prošlosti. Sigurno je da postoje zaključci u knjizi koji neće izdržati kritiku vremena, čak i ako su u trenutku pisanja, sa tadašnjim saznanjima, ta mišljenja izgledala ispravna i logična. Naravno, sa odgovarajuće istorijske distance, potomstvo će ih preciznije proceniti i vrednovati.

Subotica, 26. februar 1994.

Promene u Srednjoj Evropi tokom 1990-ih nisu prošle, niti su mogle proći, a da ne ostave traga na ponašanje, izražavanje, sis­tem vrednosti i celokupan imidž mađarske inteligencije u Jugoslaviji. Slično su se pro­menili i spoljnopolitički i unutrašnjopolitički odnosi, kao i životni uslovi koji određuju položaj, kulturne, političke i ekonomske šanse, zadatke koji iz toga proizlaze i celu budućnost mađarske manjine u Jugoslaviji, ali ne samo u Jugoslaviji. U oblikovanju ovih uticaja značajnu ulogu ima inteligencija, koja svojim primerom i aktivnim delovanjem može u velikoj meri uticati na pozitivan ili negativan pravac ovih društvenih i političkih promena. Međutim, sedamdesetogodišnja manjinska sudbina i pedesetogodišnji komunistički period unutar nje, naneli su duboke rane duši mađarske inteligencije u Jugoslaviji, koje u mnogim slučajevima sprečavaju moralno ponašanje, svesno prihvatanje nacionalnog identiteta, hrabro zalaganje za naciju, prepoznavanje važnosti dodatnog učinka koji proizlazi iz manjinskog položaja, ali pre svega potrebu za jedinstvom. Ovaj sloj inteligencije rascep­kao se na bezbroj interesnih grupa, i ako se uskoro ne bude u stanju da se pronađe i organizovano deluje, to može biti fatalno za mađarsku zajednicu u Jugoslaviji.

***

Naša knjiga nastoji da osvetli debate i probleme koji su se vodili u krugovima mađarske inteligencije u Jugoslaviji poslednjih nekoliko godina, a njen materijal je sastavljen od tekstova objavljenih u nedeljnicima i časopisima. Ona ne samo da osvetljava, već i objašnjava intelektualne manifestacije i previranja koja su karakterisala ovaj period.

Naš tom je podeljen na pet delova. Prvi se bavi odnosom inteligencije i morala, drugi pokušajima ka jedinstvu, treći odgovornošću prema manjini, četvrti obavezama medija prema manjinama, a peti je završni izveštaj o položaju mađarske zajednice u Jugoslaviji. Moguće je da autor ima zapažanja i zaključke koji neće izdržati kritiku vremena, ali je sigurno da su u trenutku pisanja izgledali ispravni i logični, te da je nemoguće bez grešaka proceniti društvene i političke događaje sadašnjosti ili bliske prošlosti. Drugim rečima: nema sumnje da ćemo sa odgovarajuće istorijske distance preciznije proceniti ove zaključke. Uprkos tome, Na straži inteligencije nije samo podsticajno štivo, već i vredan dokument vremena o događajima i pojavama prve polovine devedesetih godina koji su oblikovali našu nacionalnu svest.